टोकियो । विदेशमा पुग्नु उच्च शिक्षा हासिल गर्नु र स्थापित जीवन बिताउनु एउटा सपना हो। तर विदेशमा सिकेको ज्ञान,सीप र अनुभवलाई आफ्नै देशको माटोसँग जोडेर समाजको हितमा उपयोग गर्नु अर्को गहिरो प्रतिबद्धता हो । स्याङ्जाको ग्रामीण परिवेशबाट सुरु भएर जापानको विश्वविद्यालयसम्म पुगेका डा. मदन कुमार पौडेलको जीवनयात्रा यही प्रतिबद्धतासँग जोडिएको छ । उनको कथा केवल व्यक्तिगत शैक्षिक सफलताको कथा होइन। यो असफल भएको एउटा सपनाबाट नयाँ बाटो पहिल्याउँदै अघि बढेको संघर्ष, अन्तर्राष्ट्रिय अनुभवलाई राष्ट्रिय आवश्यकतासँग जोड्ने सोच र नेपालको प्राकृतिक सम्पदालाई वैज्ञानिक अनुसन्धान तथा आर्थिक समृद्धिको आधार बनाउने सम्भावनाको कथा पनि हो । 

स्याङ्जाको माल्याङकोटबाट वालिङ, काठमाडौं हुँदै जापान पुगेका पौडेलले चिकित्सक बन्ने प्रारम्भिक सपना पूरा गर्न सकेनन्। तर एउटा सपना पूरा नहुँदैमा जीवनको यात्रा रोकिनुपर्छ भन्ने उनले मानेनन्। आफ्नो शैक्षिक यात्रालाई निरन्तरता दिँदै सन् २००५ मा जापानी भाषा अध्ययन गर्ने विद्यार्थीका रूपमा जापान पुगेका उनले क्युशु विश्वविद्यालयबाट औषधि विज्ञानमा स्नातकोत्तर र विद्यावारिधि हासिल गरे । जापानमा करिब १२ वर्ष बिताउँदा उनले भाषा र उच्च शिक्षासँगै वैज्ञानिक अनुसन्धान, औद्योगिक कार्यसंस्कृति तथा नेपाली समुदायसँगको सहकार्यको अनुभव बटुले। त्यसपछि सन् २०१७ मा नेपाल फर्किएर अनुसन्धान, अध्यापन र संस्थागत गतिविधिमार्फत आफ्नो ज्ञान तथा अनुभवलाई स्वदेशमा उपयोग गर्ने बाटो रोजे। उनको शैक्षिक उपलब्धिको सम्मानस्वरूप नेपालका राष्ट्रपतिबाट नेपाल विद्याभूषण ‘क’ प्राप्त गर्नु पनि उनको यात्राको महत्वपूर्ण उपलब्धि हो।

विदेशमा स्थापित जीवनलाई निरन्तरता दिनुभन्दा स्वदेश फर्केर काम गर्ने निर्णय उनका लागि सजिलो थिएन होला। तर उनको यात्राले एउटा महत्वपूर्ण प्रश्न उठाउँछ - विदेशमा सिकेको ज्ञान र सीपलाई व्यक्तिगत सफलतामा मात्र सीमित राख्ने कि त्यसलाई आफ्नै देशको विकाससँग जोड्ने ?

विदेशमा सिकेको ज्ञान, स्वदेशमा योगदानको खोजी

विदेशमा उच्च शिक्षा हासिल गरेका धेरै नेपालीका लागि स्वदेश फर्कने निर्णय व्यक्तिगत भविष्य, आर्थिक अवसर र व्यावसायिक वातावरणसँग जोडिएको हुन्छ। विकसित देशमा उपलब्ध स्रोतसाधन, व्यवस्थित अनुसन्धान प्रणाली र संस्थागत कार्यसंस्कृति एकातिर हुन्छन् भने नेपालमा सीमित स्रोत, प्रशासनिक जटिलता र अनुसन्धानका चुनौती अर्कातिर। यद्यपि, देशको विकासका लागि विदेशमा सिकेको ज्ञान र अनुभवलाई स्वदेशको आवश्यकता तथा सम्भावनासँग जोड्नु महत्वपूर्ण हुन्छ। अनुसन्धान, प्रविधि, अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध र व्यावसायिक सीपलाई स्थानीय परिवेशअनुसार उपयोग गर्न सकियो भने त्यसले नयाँ अवसर सिर्जना गर्न सक्छ।

डा. पौडेलले जापानबाट फर्किएपछि त्रिभुवन विश्वविद्यालयको रसायनशास्त्र केन्द्रीय विभाग, नेपाल विज्ञान तथा प्रविधि प्रज्ञा–प्रतिष्ठान (नास्ट) र नेपाल स्वास्थ्य अनुसन्धान परिषद् (एनएचआरसी) लगायतका संस्थासँग जोडिएर आफ्नो शैक्षिक तथा व्यावसायिक अनुभव उपयोग गर्ने प्रयास गरे। उनको यात्राले विदेशमा दक्ष जनशक्ति उत्पादन गर्नु मात्रै पर्याप्त नहुने सन्देश दिन्छ। विदेशमा सिकेका नेपालीले स्वदेश फर्केर काम गर्न चाहेमा उनीहरूको ज्ञान र क्षमतालाई उपयोग गर्न सक्ने अनुसन्धान केन्द्र, विश्वविद्यालय, उद्योग र नीतिगत वातावरण पनि आवश्यक हुन्छ। देशमा सम्भावना भएर मात्र पुग्दैन, त्यसलाई पहिचान गर्ने दृष्टि, उपयोग गर्ने सीप र कार्यान्वयन गर्ने संस्थागत क्षमता पनि चाहिन्छ।

‘हरियो वन नेपालको धन’ बाट जडीबुटीको वैज्ञानिक सम्भावनासम्म

नेपालले आफ्नो प्राकृतिक सम्पदाको चर्चा गर्दा लामो समयदेखि ‘हरियो वन नेपालको धन’ भन्ने उक्ति दोहोर्‍याउँदै आएको छ। जलस्रोतलाई पनि राष्ट्रिय समृद्धिको महत्वपूर्ण आधारका रूपमा हेरिएको छ। वन र जलस्रोतको संरक्षण तथा उपयोगबारे बहस भइरहँदा नेपालको अर्को महत्वपूर्ण सम्भावना—जडीबुटी तथा औषधीय वनस्पति - लाई वैज्ञानिक अनुसन्धान, प्रविधि र उद्योगसँग जोड्ने विषयले पनि पर्याप्त प्राथमिकता पाउन आवश्यक छ । नेपालको हिमाली, पहाडी र तराई क्षेत्रको भौगोलिक विविधताले विभिन्न प्रकारका वनस्पति तथा जैविक स्रोतलाई आश्रय दिएको छ। पुस्तौँदेखि औषधीय वनस्पतिको प्रयोग गर्दै आएका स्थानीय समुदायसँग परम्परागत ज्ञान पनि छ। तर प्राकृतिक स्रोतको उपलब्धता र त्यसबाट दिगो आर्थिक लाभ हासिल गर्नु फरक विषय हुन्।

 जडीबुटी संकलन गरेर कच्चा पदार्थका रूपमा बिक्री गर्नु मात्रै दीर्घकालीन समृद्धिको पर्याप्त आधार बन्न सक्दैन। वनस्पतिको   सही पहिचान, रासायनिक तत्त्वको विश्लेषण, औषधीय प्रभावको वैज्ञानिक परीक्षण, गुणस्तर नियन्त्रण, सुरक्षित उपयोग,   प्रशोधन प्रविधि र अन्तर्राष्ट्रिय बजारको मापदण्ड पूरा गर्ने क्षमता आवश्यक हुन्छ। त्यस्तै, वनस्पतिको अत्यधिक दोहन रोक्न   संरक्षण र दिगो उत्पादन प्रणालीलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ। स्थानीय किसान तथा संकलकले उचित मूल्य पाउने, अनुसन्धान   संस्थाले पर्याप्त स्रोत प्राप्त गर्ने र उद्योगले प्रविधि तथा लगानी जुटाउन सक्ने व्यवस्था पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण हुन्छ।

यदि नेपालले आफ्नो जैविक विविधतालाई वैज्ञानिक अनुसन्धान र मूल्य अभिवृद्धिसँग जोड्न सक्यो भने जडीबुटी ग्रामीण अर्थतन्त्र, रोजगारी, अनुसन्धान र उद्योग विकासको एउटा महत्वपूर्ण आधार बन्न सक्छ । नेपाललाई आयुर्वेद तथा औषधीय वनस्पति अनुसन्धानको अन्तर्राष्ट्रिय केन्द्रका रूपमा विकास गर्ने सोच पनि यही सन्दर्भमा अर्थपूर्ण हुन्छ। यस्तो लक्ष्य हासिल गर्न परम्परागत ज्ञानको सम्मान, आधुनिक विज्ञानको उपयोग, अनुसन्धान संस्थाबीच सहकार्य र अन्तर्राष्ट्रिय साझेदारीलाई एकैसाथ अघि बढाउन आवश्यक छ।

परम्परागत ज्ञानदेखि वैज्ञानिक प्रमाणसम्म

नेपालमा पुस्तौँदेखि विभिन्न वनस्पति घरेलु उपचार र परम्परागत औषधोपचारमा प्रयोग हुँदै आएका छन्। तर लामो समयदेखि प्रयोग हुँदै आएको तथ्यले मात्र कुनै वनस्पतिको औषधीय प्रभाव, प्रभावकारिता वा सुरक्षा वैज्ञानिक रूपमा प्रमाणित भएको मान्न मिल्दैन । त्यसैले जडीबुटीको सम्भावनालाई विश्वसनीय बनाउन वैज्ञानिक परीक्षण, प्रमाणमा आधारित अनुसन्धान, गुणस्तर सुनिश्चितता र उपयुक्त नियमन आवश्यक हुन्छ । औषधि विज्ञानमा उच्च शिक्षा हासिल गरेका डा. पौडेलको शैक्षिक तथा अनुसन्धान पृष्ठभूमि यस विषयसँग जोडिन्छ। उनको यात्राले नेपालको प्राकृतिक सम्पदालाई वास्तविक वैज्ञानिक तथा आर्थिक सम्पत्तिमा बदल्न स्थानीय स्रोत र आधुनिक ज्ञानबीच सम्बन्ध स्थापित गर्नुपर्ने आवश्यकतालाई उजागर गर्छ।

उदाहरणका लागि, कुनै औषधीय वनस्पतिको पहिचान र गुणस्तर सुनिश्चित गर्ने, त्यसको दिगो उत्पादन प्रणाली विकास गर्ने, सम्भावित औषधीय उपयोगबारे अनुसन्धान गर्ने र पर्याप्त वैज्ञानिक प्रमाण प्राप्त भएपछि उपयुक्त उत्पादन विकास गर्ने प्रक्रिया अघि बढाउन सकिन्छ।

यस्तो मूल्य शृङ्खलाले किसान, वन उपभोक्ता समूह, संकलक, अनुसन्धानकर्ता, प्रशोधन उद्योग र बजारलाई एउटै प्रणालीमा जोड्न सक्छ। तर यसको आधार वैज्ञानिक प्रमाण, सुरक्षित उत्पादन, वातावरणीय संरक्षण र स्थानीय समुदायको हित हुनुपर्छ। नेपालले जडीबुटीलाई केवल निर्यात गरिने कच्चा पदार्थका रूपमा नभई अनुसन्धान, प्रविधि र मूल्य अभिवृद्धिमा आधारित क्षेत्रका रूपमा विकास गर्न सके यसको लाभ देशभित्रै विस्तार गर्न सकिन्छ।

जापानको अनुभव, नेपालको सम्भावना

डा. पौडेलको जापान बसाइ उच्च शिक्षा हासिल गर्ने अवधिमा मात्र सीमित रहेन। भाषा, वैज्ञानिक अनुसन्धान, औद्योगिक काम र नेपाली समुदायसँगको सहकार्यले उनको अनुभवलाई फराकिलो बनायो। फुकुओका तथा क्युशु क्षेत्रमा रहँदा उनी नेपाली समुदायका गतिविधिमा पनि सक्रिय रहे। एनआरएनए क्युशुमा उपसंयोजक र एनईएसएजेमा उपाध्यक्षका रूपमा काम गरेका उनले नेपालबाट जापान आउने उच्च पदस्थ व्यक्तित्व तथा प्रतिनिधिमण्डलसँगको समन्वयमा समेत भूमिका निर्वाह गरे। भाषा र अनुवादसम्बन्धी सहयोगमार्फत दुई देशका मानिसबीच संवाद सहज बनाउन पनि उनी संलग्न भए।

   यस्ता अनुभवको महत्व व्यक्तिगत परिचय र सामाजिक सम्बन्धमा मात्र सीमित हुँदैन।        अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्यका सम्भावना पहिचान गर्न, अनुसन्धानकर्ता तथा संस्थाबीच सम्बन्ध       विस्तार गर्न र दुई देशका अनुभव आदानप्रदान गर्न पनि यसले आधार तयार गर्न सक्छ ।     नेपाल र जापानबीच औषधीय वनस्पति, वैज्ञानिक अनुसन्धान, विश्वविद्यालयको साझेदारी,    अनुसन्धानकर्ता आदानप्रदान तथा प्रविधि हस्तान्तरणका क्षेत्रमा सहकार्य विस्तार गर्ने          सम्भावना छ। नेपालले आफ्नो जैविक विविधता, स्थानीय ज्ञान र प्राकृतिक स्रोत उपलब्ध    गराउन सक्छ    भने जापानसँग अनुसन्धान पद्धति, गुणस्तर परीक्षण, प्रशोधन प्रविधि र     क्षमता विकासका क्षेत्रमा सहकार्यका अवसर खोज्न सकिन्छ। यस्तो सहकार्य दुवै देशका   कानुनी व्यवस्था,       वैज्ञानिक प्रमाण, जैविक विविधता संरक्षण र स्थानीय समुदायको   अधिकारलाई सम्मान गर्दै   अघि बढ्नुपर्छ । नेपाल–जापान सम्बन्धलाई औपचारिक   कूटनीति र जनस्तरको मित्रतामा   मात्र सीमित नराखी शिक्षा, विज्ञान, अनुसन्धान तथा     उद्योगसँग जोड्न सकिए त्यसले दीर्घकालीन लाभ दिन सक्छ।

ज्ञान कूटनीति र जडीबुटी कूटनीतिको सम्भावना

कूटनीति भन्नासाथ सामान्यतया सरकारी भ्रमण, औपचारिक भेटघाट र राजनीतिक सम्झौता सम्झिने गरिन्छ। तर आजको विश्वमा विज्ञान, प्रविधि, शिक्षा, स्वास्थ्य र प्राकृतिक स्रोतको दिगो उपयोग पनि अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्यका महत्वपूर्ण क्षेत्र बनेका छन् । यही सन्दर्भमा ‘ज्ञान कूटनीति’ र ‘जडीबुटी कूटनीति’ जस्ता अवधारणाले नेपालको विकास बहसलाई नयाँ दिशातर्फ लैजान सक्छन्।

ज्ञान कूटनीतिले अनुसन्धानकर्ता, विश्वविद्यालय, दक्ष जनशक्ति र अन्तर्राष्ट्रिय शैक्षिक सम्बन्धलाई राष्ट्रिय हित तथा साझा विकासका लागि उपयोग गर्ने सम्भावना देखाउँछ। त्यस्तै, जडीबुटी कूटनीतिले औषधीय वनस्पतिको संरक्षण, वैज्ञानिक अनुसन्धान, प्रविधि आदानप्रदान र मूल्य अभिवृद्धिका क्षेत्रमा अन्तर्राष्ट्रिय साझेदारीको बाटो खोल्न सक्छ।

नेपालसँग प्राकृतिक स्रोत छ, परम्परागत ज्ञान छ र विश्वका विभिन्न देशमा अध्ययन तथा अनुसन्धान गरेका दक्ष नेपाली पनि छन्। अबको चुनौती यी सबै पक्षलाई साझा उद्देश्यमा जोड्नु हो।

सरकार, विश्वविद्यालय, अनुसन्धान संस्था, निजी क्षेत्र र विदेशमा रहेका नेपालीबीच सहकार्यको स्पष्ट संरचना बनाउन सकियो भने जडीबुटी तथा औषधीय वनस्पतिमा आधारित नयाँ अवसर सिर्जना हुन सक्छन्।

डा. पौडेलको जीवनयात्रामा विज्ञान, जापानको अनुभव, नेपाली समुदायसँगको सम्बन्ध र सार्वजनिक लेखनका पक्ष एकै ठाउँमा भेटिन्छन्। उनका कान्तिपुरमा दुई, गोरखापत्रमा दुई र राजधानीमा एउटा गरी पाँचवटा विचार लेख प्रकाशित भएका छन्। विज्ञान तथा अनुसन्धानबाट सुरु भएको उनको लेखन जडीबुटी, नेपाल–जापान सम्बन्ध, ज्ञान आदानप्रदान र विज्ञान कूटनीतिसम्म फैलिएको छ।

उनको अनुभवले विदेशमा अध्ययन गरेका नेपालीलाई व्यक्तिगत सफलताका उदाहरणका रूपमा मात्र नभई राष्ट्रिय विकासका सम्भावना पहिचान गर्न सक्ने स्रोतका रूपमा पनि हेर्नुपर्ने प्रश्न उठाउँछ।

कोरोना महामारीले दिएको नयाँ दिशा

सन् २०२० को अक्टोबर ९। कोरोना महामारीले विश्वलाई असहज बनाइरहेको थियो। स्वास्थ्य सुरक्षा, संक्रमण नियन्त्रण र वैज्ञानिक अनुसन्धानबारे विश्वव्यापी बहस चलिरहेको थियो । त्यही समय डा. पौडेलको अनुसन्धान यात्रासँगै सार्वजनिक लेखनले पनि नयाँ गति लियो। कोरोना महामारी तथा अनुसन्धानसँग सम्बन्धित उनका सामग्री कान्तिपुरमा प्रकाशित भए। प्रयोगशाला र अनुसन्धानमा सीमित रहने वैज्ञानिक विषयलाई आम पाठकले बुझ्ने भाषामा प्रस्तुत गर्ने उनको प्रयास त्यस अवधिमा अझ स्पष्ट रूपमा देखियो। महामारीले विज्ञान र समाजबीचको सम्बन्धलाई विश्वव्यापी बहसको केन्द्रमा ल्याएको थियो। वैज्ञानिक अनुसन्धानको नतिजा सर्वसाधारणसम्म पुर्‍याउनु, स्वास्थ्यसम्बन्धी विषयमा प्रमाणमा आधारित जानकारी प्रवाह गर्नु र अनुसन्धानलाई नीति तथा जनजीवनसँग जोड्नु कति आवश्यक छ भन्ने कुरा पनि त्यस समयले देखायो । त्यसपछि पौडेलको लेखनको दायरा विस्तार हुँदै गयो। विज्ञान र अनुसन्धानबाट सुरु भएको उनको सार्वजनिक लेखन जडीबुटी, स्वास्थ्य, नेपाल–जापान सम्बन्ध, ज्ञान आदानप्रदान तथा विज्ञान कूटनीतिसम्म पुगेको छ।

यसरी अनुसन्धानकर्ताको परिचयसँगै लेखकको अर्को परिचय पनि विकसित भयो। उनका लागि लेखन आफ्ना विचार सार्वजनिक गर्ने माध्यम मात्र नभई जापानमा सिकेको ज्ञान, नेपालमा देखेका सम्भावना र आफूले भोगेका अनुभवलाई समाज तथा नयाँ पुस्तासम्म पुर्‍याउने माध्यम पनि बनेको छ। प्राकृतिक सम्पदा मात्र होइन, त्यसलाई उपयोग गर्ने दृष्टि पनि चाहिन्छ

नेपालको समृद्धि वन, जलस्रोत, कृषि, पर्यटन, विज्ञान, प्रविधि वा जडीबुटीमध्ये कुनै एउटा क्षेत्रको विकासले मात्र सम्भव हुँदैन। प्राकृतिक सम्पदाको संरक्षण, दक्ष जनशक्तिको उपयोग, अनुसन्धानमा लगानी, प्रभावकारी नीति र संस्थागत कार्यान्वयनबीच सन्तुलन आवश्यक हुन्छ। जडीबुटीको क्षेत्रमा पनि राष्ट्रिय प्राथमिकता निर्धारण गर्ने, सम्भावनायुक्त वनस्पतिको वैज्ञानिक अध्ययन गर्ने, दिगो उत्पादन प्रणाली विकास गर्ने, प्रशोधन उद्योग स्थापना गर्ने र अन्तर्राष्ट्रिय बजारका गुणस्तर मापदण्ड पूरा गर्ने काम सँगसँगै अघि बढाउनुपर्छ।

यसका लागि वैज्ञानिक ज्ञानसँगै नीतिनिर्मातासँग संवाद गर्ने, सरकारी तथा गैरसरकारी संस्थाबीच समन्वय गर्ने, अन्तर्राष्ट्रिय साझेदारसँग सहकार्य गर्ने र स्थानीय समुदायको आवश्यकता बुझ्ने क्षमता पनि आवश्यक हुन्छ। डा. पौडेलको यात्रालाई यी विभिन्न क्षेत्रबीच सम्बन्ध खोज्ने एउटा उदाहरणका रूपमा हेर्न सकिन्छ। जापानमा हासिल गरेको उच्च शिक्षा र अनुसन्धानको अनुभवलाई नेपाल फर्किएपछि संस्थागत काम, लेखन र नेपाल–जापान सहकार्यसम्बन्धी विचारसँग जोड्ने उनको प्रयासले विदेशमा सिकेको ज्ञानलाई स्वदेशको आवश्यकतासँग जोड्ने विषयलाई अगाडि ल्याउँछ।

नेपालले प्राकृतिक सम्पदालाई वैज्ञानिक अनुसन्धान तथा उद्योगसँग जोड्न सक्यो भने त्यसले रोजगारी, उत्पादन, स्थानीय आय र राष्ट्रिय अर्थतन्त्रमा योगदान पुर्‍याउने सम्भावना रहन्छ। तर त्यसका लागि सम्भावनाको चर्चा मात्र होइन, दीर्घकालीन योजना, लगानी र प्रभावकारी कार्यान्वयन पनि चाहिन्छ।

संघर्षबाट योगदानतर्फको यात्रा

डा. पौडेलको जीवनमा सबै कुरा योजनाअनुसार भएन। चिकित्सक बन्ने प्रारम्भिक सपना पूरा भएन। विदेश जाने र अध्ययन गर्ने यात्राले पनि उनलाई नयाँ परिस्थिति र चुनौतीसँग परिचित गरायो। तर एउटा बाटो बन्द हुँदा अर्को बाटो खोज्न सकिन्छ भन्ने विश्वासले उनको यात्रा अघि बढिरह्यो।

स्याङ्जाको माल्याङकोटबाट वालिङ, काठमाडौं हुँदै जापान पुगेका उनले त्यहाँ भाषा सिके, उच्च शिक्षा हासिल गरे, अनुसन्धानमा काम गरे र नेपाली समुदायसँग सम्बन्ध स्थापित गरे। सन् २०१७ मा नेपाल फर्किएपछि अनुसन्धान, अध्यापन तथा विभिन्न संस्थागत गतिविधिमा संलग्न भए। लेखनमार्फत आफ्नो ज्ञान र अनुभवलाई सार्वजनिक बहससँग जोड्ने प्रयास पनि जारी राखे। आफ्नो जीवनयात्रामा परिवार, विशेषगरी बुवा–आमाबाट प्राप्त प्रेरणा र साथलाई महत्वपूर्ण मान्ने पौडेलका लागि उपलब्धिको अर्थ प्रमाणपत्र, पद वा व्यक्तिगत प्रतिष्ठामा मात्र सीमित छैन। आफूले हासिल गरेको ज्ञानलाई समाजका लागि उपयोगी काममा रूपान्तरण गर्न सक्नु पनि उपलब्धिको महत्वपूर्ण पक्ष हो।

उनको यात्राले विदेशमा सफलता हासिल गर्नु र आफ्नै देशका लागि योगदान गर्नु एकअर्काका विरोधी कुरा होइनन् भन्ने सन्देश दिन्छ। महत्वपूर्ण कुरा, विदेशमा सिकेको ज्ञानलाई कसरी उपयोग गरिन्छ र त्यसबाट समाजले के लाभ प्राप्त गर्छ भन्ने हो । नेपालको समृद्धिको एउटा सम्भावित बाटो आफ्नै प्राकृतिक सम्पदालाई वैज्ञानिक अनुसन्धान, प्रविधि र उद्योगसँग जोड्नु पनि हो। वनको सम्पत्ति, जलस्रोतको शक्ति र जडीबुटीको सम्भावनालाई संरक्षण तथा वैज्ञानिक उपयोगसँग जोड्न सके विकासका नयाँ आधार तयार हुन सक्छन्। त्यसका लागि विदेशमा सिकेका नेपालीको अनुभव, स्वदेशका अनुसन्धान संस्थाको क्षमता, निजी क्षेत्रको लगानी र स्थानीय समुदायको ज्ञानलाई एकअर्कासँग जोड्न आवश्यक छ।

विदेशमा ज्ञान हासिल गर्नु एउटा उपलब्धि हो, तर त्यो ज्ञान आफ्नै देशको माटोमा रोपेर समाजका लागि उपयोगी बनाउनु अर्को अर्थपूर्ण यात्रा हो। स्याङ्जाको गाउँबाट जापानको विश्वविद्यालयसम्म पुगेका डा. मदन कुमार पौडेलको यात्रा यही प्रश्नसँग जोडिन्छ—विदेशमा सिकेको ज्ञानलाई नेपालको आवश्यकता, सम्भावना र जनताको हितसँग कसरी जोड्ने?

यसको उत्तर कुनै एक व्यक्तिको प्रयासमा मात्र निर्भर हुँदैन। राज्यको नीति, अनुसन्धानमा लगानी, संस्थागत सहकार्य र दक्ष जनशक्तिलाई अवसर दिने वातावरण पनि उत्तिकै आवश्यक हुन्छ। तर यस्ता प्रयासले एउटा महत्वपूर्ण सम्भावना देखाउँछन्—नेपालको समृद्धिको आधार खोज्न सधैँ बाहिर हेर्नुपर्ने छैन; आफ्नै माटो, आफ्नै प्राकृतिक सम्पदा र आफ्नै जनशक्तिमा रहेको क्षमतालाई वैज्ञानिक ढङ्गले पहिचान र उपयोग गर्न सक्नु पनि भविष्य निर्माणको महत्वपूर्ण बाटो हो।